तुलसीपुर, २६ साउन। नेवार समुदायको प्राचीन सांस्कृतिक एवं धार्मिक पर्वका रूपमा मानिँदै आएको गठामङ्गल अर्थात् घण्टाकर्ण पर्व मंगलबार तुलसीपुरमा परम्परागत विधि र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै मनाइएको छ।
नेवा देय दवु तुलसीपुर नगर समितिको आयोजनामा तुलसीपुरको वीरेन्द्रचोकमा विभिन्न गतिविधिसहित पर्व मनाइएको हो।
नेवार समुदायमा विशेष महत्व राख्ने गठामङ्गललाई वर्षभर मनाइने चाडपर्वमध्ये सबैभन्दा जेठो पर्वका रूपमा लिने गरिन्छ। श्रावण कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइने यो पर्वलाई कतिपय स्थानमा ‘गठेमङ्गल’ र ‘घण्टाकर्ण’ पनि भन्ने गरिन्छ।
यो पर्व केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेवार समुदायको मौलिक संस्कृति, सामाजिक एकता, लोकविश्वास र परम्परागत जीवनशैलीसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो।
परापूर्वकालदेखि चलिआएको परम्पराअनुसार गठामङ्गलका दिन बिहानै हरियो नर्कट, निगालो, गहुँको छ्वालीलगायत सामग्री प्रयोग गरी तीनखुट्टे राक्षसको आकृति बनाइन्छ। त्यसलाई मानिसहरूको आवतजावत हुने दोबाटो वा चौबाटोमा उभ्याएर राख्ने गरिन्छ।
लोकविश्वासअनुसार गठामङ्गल नाम गरेको नरभक्षी राक्षसले मानिसलाई दुःख दिने गरेको र अन्ततः उसको वध गरिएको सम्झनामा यो पर्व मनाउन थालिएको हो। राक्षसको प्रतीकका रूपमा बनाइएको गठामङ्गललाई दिनभर दोबाटोमा राखेपछि साँझपख बाजागाजासहित तानेर लैजाने र जलाउने परम्परा रहिआएको छ।
कतिपय स्थानमा गठामङ्गललाई खेतको बीचमा लगेर जलाउने चलनसमेत रहेको पाइन्छ। यसरी जलाउँदा खेतबारीमा लाग्ने कीरा तथा अनिष्ट हट्ने र अन्नबाली राम्रो हुने जनविश्वास छ। यसले पर्वलाई धार्मिक आस्थासँगै कृषि संस्कृति र प्रकृतिसँग समेत जोडेको देखिन्छ।
गठामङ्गलका दिन बिहानै स्नान गरी पूजापाठ गर्ने, घरआँगन सफा गर्ने र नकारात्मक शक्ति हटाउने परम्परा रहेको छ। यस दिन घर तथा वरपरको वातावरण शुद्ध र सफा राख्नुपर्ने मान्यता छ।
बालबालिकाहरूले बाटोमा डोरी टाँगेर बाटो हिँड्ने मानिससँग ‘जगात्’ माग्ने परम्परा पनि यस पर्वको आकर्षक पक्ष हो। स्थानीय भाषिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा यसलाई मनोरञ्जनसँगै सामाजिक सहभागिताको एउटा स्वरूपका रूपमा समेत लिइन्छ।
साँझपख राँको बालेर गठामङ्गलको प्रतीकलाई घिसार्दै लगेर जलाउने गरिन्छ। यस क्रममा सहभागीहरूमा उत्साह र उल्लास देखिन्छ। राक्षसको प्रतीक जलाउनुको अर्थ समाजमा रहेका भय, रोग, अनिष्ट र नकारात्मक शक्तिलाई परास्त गर्नु रहेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास छ।
नेवार समुदायमा गठामङ्गललाई केवल राक्षसको कथा र प्रतीकसँग मात्र जोडेर हेरिँदैन। गोपाल वंशावलीलगायतका परम्परागत मान्यतामा गठामङ्गललाई सत्य, रज र तम गुणको प्रतीक तथा भैरवको स्वरूपका रूपमा समेत लिने गरिएको पाइन्छ।
विशेषगरी नवविवाहित जोडीका लागि घण्टाकर्ण दर्शन र पूजाको विशेष महत्व रहेको मानिन्छ। नवविवाहित स्त्री–पुरुषले गठामङ्गलको दर्शन तथा पूजा गरेमा दाम्पत्य जीवनमा आउने बाह्य तथा आन्तरिक बाधा हट्ने, शत्रुबाट रक्षा हुने र पारिवारिक सुख–शान्ति प्राप्त हुने जनविश्वास छ।
त्यसैगरी आर्थिक तथा भौतिक उन्नति, घरपरिवारको समृद्धि र रोगव्याधि तथा अनिष्टबाट सुरक्षाका लागि घण्टाकर्णको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा पनि नेवार समुदायमा रहेको छ।
आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको बढ्दो प्रभाव र बदलिँदो सामाजिक संरचनाका कारण कतिपय मौलिक परम्परा विस्तारै ओझेलमा पर्दै गइरहेका बेला गठामङ्गलजस्ता पर्वको निरन्तरता अझ महत्वपूर्ण बनेको छ।
यस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्ना पुर्खाले मान्दै आएका संस्कार, संस्कृति, भाषा, कला र सामाजिक परम्परासँग जोड्ने काम गर्छन्।
विशेषगरी बालबालिका तथा युवाको सहभागिताले संस्कृति पुस्तान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दछ। गठामङ्गलको प्रतीक बनाउनेदेखि जगात् माग्ने, राँको बाल्ने र सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुनेसम्मका अभ्यासले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृतिसँग प्रत्यक्ष जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।
तुलसीपुरमा पनि नेवा देय दवुले पर्वलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। विभिन्न ठाउँबाट तुलसीपुरमा बसोबास गर्दै आएका नेवार समुदायका परिवारलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा जोड्ने काम यस्ता पर्वले गर्दै आएका छन्।
गठामङ्गलको मूल सन्देश भने नकारात्मक शक्तिमाथि सकारात्मक शक्तिको विजय, समाजमा शान्ति–सद्भाव कायम गर्ने र सामूहिक रूपमा संस्कृति संरक्षण गर्ने रहेको संस्कृतिविद्हरूको बुझाइ छ।
समय फेरिएको छ, जीवनशैली फेरिएको छ, तर पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने जिम्मेवारी भने आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
त्यसैले गठामङ्गल केवल एउटा पर्व होइन, नेवार समुदायको इतिहास, आस्था, लोकविश्वास र पहिचान बोकेको जीवित सांस्कृतिक धरोहर हो।
